BÓL W HEMODIALIZIE OCZAMI PACJENTÓW
Ból w hemodializie oczami pacjentów – wyniki ankiety OSMN 2025
W odpowiedzi na częste pytania pacjentów i ich rodzin: „Czy dializy bolą?” „Czy hemodializa boli?” postanowiliśmy jako Ogólnopolskie Stowarzyszenie Moje Nerki (OSMN) zapytać osoby hemodializowane obecnie i w przeszłości jak naprawdę odczuwają/odczuwali ból podczas tej terapii.
Z własnych doświadczeń uważamy, że sam zabieg hemodializy nie jest bolesny (przepływ krwi w aparacie rurkami nie jest odczuwalny), ale cała otoczka z nią związana oraz powikłania mogą powodować ból. Nie wszystkie osoby hemodializowane odczuwają ból związany z hemodializą. Odczuwanie bólu jest bardzo indywidualne i zależy zarówno od progu bólu, jak i od sytuacji życiowej chorego. Na ból częściej uskarżały się starsze osoby hemodializowane, dłużej leczone dializami, nieprzestrzegające zaleceń lekarzy (np. ograniczenia spożycia płynów) oraz z wieloma chorobami współistniejącymi.
WPROWADZENIE I METODY ANKIETY OSMN
Niniejsza ankieta była anonimowym, dobrowolnym kwestionariuszem internetowym skierowanym do osób obecnie lub wcześniej poddawanych hemodializie. Kwestionariusz był dystrybuowany za pośrednictwem profilu OSMN na Facebooku oraz grupy wsparcia „Kocham Swoje Nerki”. Do analizy uwzględniono 64 wypełnione formularze (n = 64). Ankieta ma charakter opisowy przy zastosowaniu analizy statystycznej opisowej (liczebność i odsetki, średnia, mediana). Brak jest próby losowej i z tego powodu wyniki dotyczą wyłącznie badanej grupy – ankieta nie wskazuje jaki odsetek pacjentów korzystającej z hemodializy doświadcza bólu. Udział w ankiecie był dobrowolny i anonimowy a uczestnicy wyrazili zgodę na wykorzystanie zanonimizowanych odpowiedzi do celów publikacyjnych i edukacyjnych. Dane zostały zebrane w ciągu 7 dni w sierpniu 2025 r.
ANALIZA WYNIKÓW ANKIETY OSMN DOTYCZĄCEJ BÓLU U PACJENTÓW DIALIZOWANYCH
W ankiecie wzięło udział 64 pacjentów dializowanych, chcąc pokazać, jak często, jakiego rodzaju i w jakim stopniu doświadczają bólu w trakcie leczenia.
WIEK UCZESTNIKÓW
Najliczniejszą grupę stanowiły osoby dializowane w wieku 30–49 lat – 36 osób (56,3%). Na drugim miejscu były osoby w wieku 50–64 lata – 20 osób (31,3%). Młodszych uczestników, poniżej 30. roku życia było 6 osób (9,4%), natomiast w wieku 65–74 lata znalazły się 2 osoby (3,1%).
Wniosek: Grupa badana w przeważającej części to osoby w wieku 30–64 lata, czyli w wieku aktywności zawodowej.
PŁEĆ
Większość stanowiły kobiety – 41 osób (64,1%), natomiast mężczyźni stanowili 23 osoby (35,9%).
Wniosek: Kobiety przeważają w badanej grupie, stanowiąc blisko dwie trzecie uczestników.
CZAS LECZENIA DIALIZAMI
Największą grupę stanowili pacjenci dializowani 1–3 lata – 27 osób (42,2%), następnie 4–6 lat – 14 osób (21,9%), poniżej 1 roku – 13 osób (20,3%), a ponad 6 lat – 10 osób (15,6%).
Wniosek: Ankieta objęła zarówno osoby nowe w terapii, jak i pacjentów z wieloletnim doświadczeniem, z przewagą pacjentów dializowanych 1–3 lata.
CZĘSTOTLIWOŚĆ DIALIZ W TYGODNIU
Najwięcej pacjentów dializowało się 3 razy w tygodniu – 62 osoby (96,9%), niewielka liczba 2 osoby (3,1%) dializowała się częściej niż 3 razy w tygodniu, a nikt nie był dializowany tylko dwa razy w tygodniu.
Wniosek: Zdecydowana większość uczestników dializuje się trzy razy w tygodniu, co jest standardowym schematem leczenia.
DOŚWIADCZANIE BÓLU W CIĄGU OSTATNICH 7 DNI
25 osób (39,1%) odczuwało ból w ostatnim tygodniu, 34 osoby (53,1%) nie zgłaszały dolegliwości bólowych, a 5 osób (7,8%) nie udzieliło odpowiedzi.
Wniosek: Około 40% pacjentów doświadczało bólu w ciągu ostatniego tygodnia, co wskazuje na jego znaczenie w codziennym życiu. W ankiecie uczestniczyły także osoby po przeszczepieniu (już nie dializowane) co warto uwzględnić przy analizie wyników.
CZĘSTOŚĆ BÓLU PODCZAS DIALIZ
Ból podczas hemodializ odczuwa: 4 osoby (6,3%) zawsze, 20 osób (31,3%) często, 23 osoby (35,9%) sporadycznie, 15 osób (23,4%) rzadko, a 2 osoby (3,1%) nie odczuwały bólu.
Wniosek: Łącznie 37% pacjentów odczuwa ból zawsze lub często, a 59% sporadycznie lub rzadko, co wskazuje na zróżnicowany wpływ bólu na komfort dializ.
NASILENIE BÓLU (SKALA 0–10)
Średnia intensywność bólu wynosi około 5,1, co oznacza ból o umiarkowanym nasileniu. Mediana (wartość środkowa) to 5, co potwierdza, że większość pacjentów ocenia ból jako umiarkowany. Moda (najczęściej zgłaszana wartość) to 4, czyli najczęściej pacjenci odczuwają ból lekko poniżej poziomu umiarkowanego.
Wnioski: Odpowiedzi rozkładają się następująco:
- Ból łagodny (1–3) zgłosiło 16 osób (25%).
- Ból umiarkowany (4–6) odczuwało 25 osób (39%).
- Ból silny (7–10) zgłosiło 23 osoby (36%).
RODZAJE BÓLU
Najczęściej zgłaszane były: skurcze mięśni – 38 osób (59,4%), ból głowy – 38 osób (59,4%), ból w miejscu wkłucia – 34 osoby (53,1%), ból mięśniowo-stawowy – 28 osób (43,8%).
Wniosek: Dominującymi rodzajami bólu są skurcze mięśni oraz bóle głowy, przy czym ból w miejscu wkłucia i mięśniowo-stawowy również występuje u znacznej części pacjentów.
LOKALIZACJA BÓLU
Najczęściej ból odczuwano w nogach – 38 osób (59,4%), głowie – 32 osoby (50%), miejscu przetoki – 23 osoby (35,9%), rękach – 20 osób (31,3%), plecach – 15 osób (23,4%), brzuchu – 4 osoby (6,3%), inne lokalizacje – 3 osoby (4,7%).
Wniosek: Najczęściej ból obejmuje nogi, głowę oraz miejsce przetoki, ale występuje także w innych częściach ciała.
JAK DŁUGO TRWAŁ BÓL
Na pytanie odpowiedziało 64 pacjentów: kilka minut – 25 osób (39,1%), kilka godzin – 26 osób (40,6%), większość dnia – 10 osób (15,6%), przewlekle codziennie – 3 osoby (4,7%).
Wniosek: Ból jest najczęściej krótkotrwały lub umiarkowany, choć u części pacjentów trwa długo lub przewlekle, wpływając na komfort życia.
STOSOWANIE LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH
35 osób (54,7%) stosuje leki przeciwbólowe, a 29 osób (45,3%) ich nie przyjmuje.
Wniosek: Ponad połowa pacjentów korzysta z leków przeciwbólowych, co pokazuje zróżnicowane strategie radzenia sobie z bólem.
JAKIE LEKI PRZYJMUJESZ?
Spośród 35 pacjentów hemodializowanych stosujących leki przeciwbólowe najczęściej przyjmowane preparaty to: Paracetamol – 31 osób (88,6% stosujących leki), Ibuprofen – 5 osób (14,3%), Inne NLPZ – 5 osób (14,3%), Opioidy – 2 osoby (5,7%), Inne leki – 9 osób (25,7%)
Pacjenci mogli wskazać więcej niż jeden lek. Należy pamiętać, że dobór leków przeciwbólowych powinien odbywać się zawsze pod kontrolą lekarza i nie należy samodzielnie zmieniać terapii i sugerować się tymi danymi.
SKUTECZNOŚĆ LECZENIA BÓLU
20 osób (31,3%) uznało leczenie za skuteczne, 28 osób (43,8%) – częściowo skuteczne, 4 osoby (6,3%) – nieskuteczne, a 12 osób (18,8%) nie potrafiło ocenić.
Wniosek: Leczenie bólu jest skuteczne lub częściowo skuteczne dla większości pacjentów, choć część nie potrafi ocenić jego efektywności, co podkreśla potrzebę monitorowania terapii.
OGRANICZENIE AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ PRZEZ BÓL
26 osób (40,6%) ogranicza aktywność fizyczną z powodu bólu, 21 osób (32,8%) nie doświadcza takiego ograniczenia, a 17 osób (26,6%) ogranicza ją czasami.
Wniosek: Ból wpływa na codzienne funkcjonowanie u około 41% pacjentów.
CHĘĆ CZĘSTSZEGO OMAWIANIA BÓLU Z PERSONELEM
Większość pacjentów wyraziła potrzebę częstszej rozmowy – 35 osób (54,7%) „zdecydowanie tak”, 19 osób (29,7%) „raczej tak”, 9 osób (14,1%) „raczej nie”, a 1 osoba (1,6%) „zdecydowanie nie”.
Wniosek: Około 85% pacjentów chce częściej rozmawiać o bólu z personelem, co wskazuje na potrzebę poprawy komunikacji i wsparcia emocjonalnego.
CO CZUJESZ Z POWODU BÓLU
Na pytanie odpowiedziało 64 pacjentów. Rozdrażnienie – 30 osób (46,9%), bezsenność – 23 osoby (35,9%), smutek/depresja – 15 osób (23,4%), myśli o rezygnacji z dializ – 8 osób (12,5%), brak apetytu – 8 osób (12,5%), brak objawów – 15 osób (23,4%).
Wniosek: Ból wywołuje różnorodne skutki emocjonalne i fizyczne, najczęściej rozdrażnienie i problemy ze snem, a u części pacjentów prowadzi do poważniejszych objawów, jak myśli o rezygnacji z terapii.
PONOWNY WYBÓR METODY DIALIZY
9,4% wybrałoby „zdecydowanie tak”, 10,9% – „raczej tak”, 29,7% – „raczej nie”, 26,6% – „zdecydowanie nie”, 23,4% – „nie wiem”.
Wniosek: Około połowa pacjentów wyraża wątpliwości lub negatywne nastawienie wobec ponownego wyboru tej samej metody dializy, co wskazuje na potrzebę lepszego informowania pacjentów o metodach leczenia nerkozastępczego i uwzględniania ich sytuacjiprzy planowaniu terapii.
OCENA DOLEGLIWOŚCI PSYCHICZNYCH
Spośród 64 pacjentów, 29 osób (45,3%) odpowiedziało „zdecydowanie tak”, 24 osoby (37,5%) – „raczej tak”, 7 osób (10,9%) – „raczej nie”, nikt nie wybrał „zdecydowanie nie”, a 4 osoby (6,3%) – „nie wiem”.
Wniosek: Ponad 80% pacjentów uznaje dolegliwości psychiczne za formę bólu, co podkreśla potrzebę uwzględniania aspektów emocjonalnych i psychicznych w opiece nad pacjentami dializowanymi. Niewielka część badanych nie zgadza się z tym poglądem lub nie potrafi jednoznacznie odpowiedzieć.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW ANKIETY OSMN DOTYCZĄCEJ BÓLU U PACJENTÓW DIALIZOWANYCH
1. Charakterystyka grupy badanej
Największą grupę wiekową stanowili pacjenci w wieku 30–49 lat (56,3%), a większość uczestników była w wieku aktywności zawodowej (30–64 lata – 87,6%). Kobiety przeważały w badanej grupie, stanowiąc 64,1% uczestników. Większość pacjentów była dializowana od 1 do 3 lat (42,2%), a standardowa częstotliwość dializ wynosiła trzy razy w tygodniu (96,9%).
2. Doświadczanie bólu
Około 39% pacjentów odczuwało ból w ciągu ostatniego tygodnia. Podczas dializ 6,3% doświadcza bólu zawsze, 31,3% często, 35,9% sporadycznie, a 23,4% rzadko. Średnia intensywność bólu wynosiła 5,1 w skali 0–10, co odpowiada umiarkowanemu nasileniu, przy czym 25% pacjentów zgłaszało ból łagodny, 39% umiarkowany, a 36% silny.
Najczęściej zgłaszanymi rodzajami bólu były skurcze mięśni i ból głowy (po 59,4%), ból w miejscu wkłucia (53,1%) oraz ból mięśniowo-stawowy (43,8%). Lokalizacja bólu obejmowała głównie nogi (59,4%), głowę (50%) oraz miejsce przetoki (35,9%).
3. Czas trwania bólu
Ból był najczęściej krótkotrwały – kilka minut (39,1%) lub kilka godzin (40,6%). U części pacjentów ból trwał większość dnia (15,6%) lub przewlekle (4,7%), co wpływało na komfort życia.
4. Leczenie bólu
Ponad połowa pacjentów (54,7%) stosowała leki przeciwbólowe, głównie paracetamol (88,6% stosujących). Leczenie bólu było skuteczne dla 31,3% pacjentów, częściowo skuteczne dla 43,8%, a nieskuteczne dla 6,3%.
5. Wpływ bólu na codzienne funkcjonowanie
Ból ograniczał aktywność fizyczną u 40,6% pacjentów, a około 85% pacjentów chciało częściej rozmawiać o bólu z personelem medycznym. Ból wywoływał różnorodne skutki emocjonalne, najczęściej rozdrażnienie (46,9%) i problemy ze snem (35,9%), a u części pacjentów prowadził do myśli o rezygnacji z dializ (12,5%).
6. Postrzeganie dializy i aspektów psychicznych
Około połowa pacjentów (56,3%) wyrażała wątpliwości lub negatywne nastawienie wobec ponownego wyboru tej samej metody dializy, co wskazuje na potrzebę uwzględniania doświadczeń pacjentów przy planowaniu terapii. Dolegliwości psychiczne były postrzegane jako forma bólu przez ponad 80% uczestników, podkreślając znaczenie aspektów emocjonalnych w opiece nad pacjentami dializowanymi.
Wnioski ogólne:
- Ból jest istotnym problemem wśród pacjentów dializowanych, często o umiarkowanym lub silnym nasileniu.
- Najczęściej występują skurcze mięśni, bóle głowy oraz dolegliwości w miejscu wkłucia.
- Ból wpływa zarówno na aktywność fizyczną, jak i stan emocjonalny pacjentów.
- Większość pacjentów stosuje leki przeciwbólowe, ale efektywność terapii jest zróżnicowana, co podkreśla potrzebę monitorowania i indywidualizacji leczenia.
- Istnieje wyraźna potrzeba lepszej komunikacji między pacjentami a personelem oraz uwzględniania aspektów psychicznych w opiece nad pacjentami dializowanymi.
Co oznacza wynik ankiety
Ankieta OSMN pokazała coś bardzo ważnego: ból podczas hemodializy jest realny i różnorodny. Leczenie bólu wymaga indywidualnego podejścia, włączenia metod niefarmakologicznych i wsparcia psychologicznego. Włączenie psychologa do zespołu dializacyjnego może poprawić komfort psychiczny pacjentów. Ankieta jasno pokazała, że pacjenci chcą częściej rozmawiać o bólu z personelem, co wskazuje na potrzebę wzmocnienia komunikacji, edukacji i uwrażliwienia personelu na sygnały bólu. Pacjent, który jest uświadomiony o możliwych skutkach ubocznych, ograniczeniach i innych czynnikach mogących prowadzić do bólu, lepiej dba o siebie i potrafi skuteczniej współpracować w terapii. Warto informować pacjentów, że ból można zgłaszać i oferować różne metody jego łagodzenia: zarówno farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne. Do tych ostatnich należą np.: wygodne fotele do dializy, techniki relaksacyjne lub VR, wsparcie psychologiczne. Chorzy, którzy uczą się radzić sobie z bólem, odczuwają jego mniejszy wpływ na codzienne życie. Dlatego edukacja i dostęp do alternatywnych metod łagodzenia bólu są tak samo ważne jak leki.
Dlatego jako pacjenci mówmy o bólu głośno, zgłaszajmy go personelowi, pytajmy o metody zapobiegania i leczenia oraz wspólnie szukajmy rozwiązań.
UWAGA
Ankieta nie ma na celu zniechęcić pacjentów od hemodializy, wręcz przeciwnie: jej celem jest jedynie zobrazowanie doświadczeń osób oraz zidentyfikowanie obszarów problemowych związanych z doświadczaniem bólu oraz wskazanie praktycznych działań, które mogą poprawić komfort i bezpieczeństwo terapii.
Wyniki ankiety nie zastępują badań naukowych ani porady medycznej.
Ankietę przeprowadziła i opracowała mgr Dorota Ligęza